Nguyễn Hoàng Nguyên

Chuyên viên Khoa Nghiệp vụ II, Trường Cán bộ Thanh tra, Thanh tra Chính phủ

Tóm tắt: Doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm phần lớn khu vực kinh tế tư nhân nhưng chịu tác động rõ nhất của chi phí tuân thủ, trong đó có gánh nặng thanh tra, kiểm tra. Bài viết làm rõ nội dung vai trò của hoạt động thanh tra đối với phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa và đánh giá việc thực hiện vai trò đó trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 68-NQ/TW và Nghị quyết số 198/2025/QH15. Bằng phương pháp phân tích văn bản, phân tích dữ liệu thứ cấp (báo cáo tổng kết ngành Thanh tra năm 2025, khảo sát PCI 2025) và nghiên cứu trường hợp, bài viết xây dựng khung phân tích gồm năm nội dung vai trò. Kết quả cho thấy thể chế đã chuyển từ “phát hiện - xử lý” sang “phòng ngừa - kiến tạo”; số cuộc thanh tra, kiểm tra năm 2025 giảm 47,4%; thanh tra góp phần tháo gỡ vướng mắc cho nhiều dự án. Tuy nhiên, thanh tra, kiểm tra trùng lặp, chi phí không chính thức, phương thức trực tiếp và thiếu dữ liệu theo quy mô doanh nghiệp vẫn là điểm nghẽn. Bài viết đề xuất năm nhóm giải pháp.

Từ khóa: doanh nghiệp nhỏ và vừa, hoạt động thanh tra, kinh tế tư nhân, Nghị quyết số 68-NQ/TW, quản trị rủi ro.

1. Giới thiệu

Sau gần 40 năm đổi mới, khu vực kinh tế tư nhân nước ta có khoảng hơn 940 nghìn doanh nghiệp và hơn 5 triệu hộ kinh doanh, đóng góp khoảng 50% GDP, hơn 30% tổng thu ngân sách nhà nước và sử dụng khoảng 82% tổng số lao động; tuy nhiên, hầu hết doanh nghiệp có quy mô siêu nhỏ, nhỏ và vừa, tiềm lực tài chính và trình độ quản trị hạn chế (Bộ Chính trị, 2025). Dữ liệu của VCCI (2026a) cho thấy số doanh nghiệp đang hoạt động đã vượt mốc 1 triệu vào cuối năm 2025, nhưng cùng năm có khoảng 227,2 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường; 43,6% doanh nghiệp khởi đầu với không quá 10 lao động vẫn duy trì quy mô này đến nay. Như vậy, thách thức đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) không chỉ là gia nhập thị trường mà là khả năng tồn tại và lớn lên.

Trong các yếu tố của môi trường kinh doanh, hoạt động thanh tra có tính hai mặt đặc biệt rõ. Một mặt, đây là công cụ bảo đảm kỷ cương, phát hiện bất cập của cơ chế, chính sách và bảo vệ doanh nghiệp làm ăn chân chính. Mặt khác, nếu chồng chéo, kéo dài, thanh tra trở thành chi phí tuân thủ và rủi ro pháp lý. Khảo sát hộ kinh doanh năm 2025 cho thấy 88,9% hộ không chuyển đổi lên doanh nghiệp lo ngại sẽ bị thanh tra, kiểm tra nhiều hơn (VCCI, 2026a). Nói cách khác, cách thức tổ chức hoạt động thanh tra tác động trực tiếp tới quyết định chính thức hóa và mở rộng quy mô của khu vực kinh doanh nhỏ.

Nhận thức rõ vấn đề này, Nghị quyết số 68-NQ/TW yêu cầu chấm dứt tình trạng thanh tra, kiểm tra chồng chéo, trùng lắp, kéo dài, không cần thiết; Nghị quyết số 198/2025/QH15 đã luật hóa các nguyên tắc tương ứng tại Điều 4; Luật Thanh tra số 84/2025/QH15 được ban hành với mô hình tổ chức mới. Trong khi đó, các nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận vai trò của thanh tra đối với hoàn thiện thể chế kinh tế nói chung (Vũ Đức Oai, 2014), đối với yêu cầu xây dựng Chính phủ kiến tạo (Đinh Văn Minh, 2019) hoặc thanh tra tài chính doanh nghiệp (Tăng Thị Thiệm, 2017); chưa có công trình đặt hoạt động thanh tra trong quan hệ trực tiếp với sự phát triển của DNNVV trong bối cảnh thể chế mới. Bài viết nhằm góp phần lấp khoảng trống đó thông qua việc xác lập khung phân tích, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp.

Thông tin chi tiết bài viết tại đây