Truong Thi My Ngoc

Stronglife Group Joint Stock Company

Tóm lược: Bài viết phân tích quan hệ giữa phân cấp, phân quyền và hiệu quả quản lý nhà nước về chuyển đổi số ở cấp xã sau khi Việt Nam vận hành chính quyền địa phương hai cấp. Tích hợp các lý thuyết phân cấp, người ủy quyền - người thừa hành và quản trị trong thời đại số, bài viết đề xuất khung phân tích Quyền - Lực - Dữ liệu - Trách nhiệm, coi hiệu quả là mức độ tương thích giữa thẩm quyền được giao với nguồn lực, dữ liệu và trách nhiệm giải trình. Từ phân tích văn bản và số liệu chính thức giai đoạn 2021-2026, kết quả cho thấy: (i) Việt Nam đã tạo đột phá thể chế khi chuyển giao 1.164 nhiệm vụ của cấp huyện cho cấp xã và đưa phần lớn hồ sơ thủ tục hành chính lên môi trường số; (ii) việc giao quyền đi trước đáng kể so với bảo đảm nguồn lực, dữ liệu và nhân lực, thể hiện qua tỷ lệ giải ngân vốn chuyển đổi số mới đạt hơn 12,2%; (iii) số hóa đồng thời tập trung hóa nền tảng và phân tán trách nhiệm thực thi, tạo ra độ vênh giữa trách nhiệm và công cụ của cấp xã. Bài viết đề xuất năm nhóm giải pháp theo nguyên tắc phân cấp có điều kiện, tập trung nền tảng - phân cấp nghiệp vụ, đánh giá bằng sản phẩm, kèm bộ chỉ số đo lường.

Từ khóa: phân cấp; phân quyền; chuyển đổi số; chính quyền cấp xã; hiệu quả quản lý nhà nước; chính quyền địa phương hai cấp.

Abstract: This paper analyses the relationship between decentralization, devolution of authority and the effectiveness of state management of digital transformation at the commune level in Viet Nam, following the introduction of the two-tier local government model. Integrating decentralization theory, principal-agent theory and digital-era governance, the paper proposes an Authority - Capacity - Data - Accountability framework, which treats effectiveness as the outcome of the fit between delegated authority and the resources, data and accountability mechanisms available to communes. Drawing on document analysis and official data for 2021-2026, the study finds that (i) Viet Nam has achieved an institutional breakthrough by transferring 1,164 former district-level tasks to communes and moving most administrative procedure files to digital channels; (ii) the devolution of authority has substantially outpaced the provision of resources, data and human capital, as reflected in a digital-transformation capital disbursement rate of just over 12.2%; and (iii) digitalization has simultaneously centralized platforms and dispersed implementation responsibility, creating a mismatch between the accountability and the instruments of commune governments. The paper proposes five groups of policy measures based on conditional decentralization, centralized platforms - decentralized operations and output-based evaluation, together with a performance indicator set.

Keywords: decentralization; devolution; digital transformation; commune-level government; public management effectiveness; two-tier local government.

1. Đặt vấn đề

Chuyển đổi số trong khu vực công không chỉ là quá trình đưa công nghệ vào bộ máy hành chính mà là sự tái cấu trúc phương thức tổ chức quyền lực, cung ứng dịch vụ và tương tác giữa nhà nước với người dân. Ở Việt Nam, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu; đặt mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam thuộc nhóm 50 nước đứng đầu thế giới về chỉ số phát triển Chính phủ điện tử, tỷ lệ sử dụng dịch vụ công trực tuyến (DVCTT) của người dân và doanh nghiệp đạt trên 80% và bố trí ít nhất 3% tổng chi ngân sách hằng năm cho lĩnh vực này (Bộ Chính trị, 2024). Gần như đồng thời, Việt Nam tiến hành cuộc sắp xếp bộ máy chính quyền địa phương có quy mô chưa có tiền lệ (Nguyễn Trang, 2026b): Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 bỏ cấp huyện, tổ chức chính quyền địa phương hai cấp gồm cấp tỉnh và cấp xã từ ngày 01/7/2025 (Quốc hội, 2025b); số đơn vị hành chính cấp xã giảm từ 10.035 xuống 3.321, tương ứng mức giảm 66,91%. Sự giao thoa giữa hai tiến trình trên đặt cấp xã vào một vị thế mới. Cấp xã vừa là chủ thể tiếp nhận khối lượng lớn nhiệm vụ, quyền hạn được chuyển giao từ cấp huyện trước đây, vừa là điểm tiếp xúc số chủ yếu giữa nhà nước và người dân: trong gần bốn tháng đầu vận hành mô hình mới, khoảng 9,1 triệu trong tổng số 12,1 triệu hồ sơ thủ tục hành chính (TTHC) trực tuyến được tiếp nhận ở cấp xã (Chu Thanh Vân, 2025). Tuy nhiên, sau hơn một năm vận hành, Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã chỉ ra ba nghịch lý lớn: nguồn lực cho chuyển đổi số còn hạn chế nhưng tỷ lệ giải ngân mới đạt hơn 12,2% trong khi nhiều nơi, nhất là cấp xã, còn thiếu thiết bị đầu cuối và hạ tầng kỹ thuật; đầu tư nhiều hệ thống nhưng mức độ liên thông, chia sẻ dữ liệu chưa tương xứng; quyết tâm chính trị rất lớn nhưng kết quả ở nhiều nơi còn hình thức (CQTT BCĐTW, 2026). Các nghịch lý này đặt ra một câu hỏi vừa có ý nghĩa lý luận vừa có ý nghĩa thực tiễn: phân cấp, phân quyền mạnh cho cấp xã có tự động dẫn tới hiệu quả quản lý nhà nước cao hơn về chuyển đổi số hay không, và nếu không thì những điều kiện nào quyết định hiệu quả đó?

Lý thuyết phân cấp tài khóa cổ điển cho rằng chính quyền gần dân có lợi thế thông tin để cung ứng dịch vụ phù hợp với nhu cầu địa phương (Oates, 1999), song các tổng quan thực nghiệm cho thấy tác động của phân cấp phụ thuộc chặt chẽ vào năng lực thể chế, cơ chế khuyến khích và trách nhiệm giải trình (Bardhan, 2002); bằng chứng từ Việt Nam còn cho thấy tái tập trung quyền lực, trong những điều kiện nhất định, lại cải thiện được một số dịch vụ công (Malesky và cộng sự, 2014). Các nghiên cứu trong nước sau năm 2025 chủ yếu tiếp cận từ góc độ pháp lý của phân quyền, phân cấp (Nguyễn Văn Đại và cộng sự, 2026; Trần Quyết Thắng & Hà Ngọc Anh, 2026), phân cấp tài khóa (Mai Đình Lâm & Mai Thị Kim Oanh, 2025) hoặc chính sách chuyển đổi số địa phương nói chung (Đào Minh Quân, 2026). Khoảng trống nghiên cứu nằm ở chỗ chưa có một khung phân tích tích hợp giải thích cơ chế qua đó phân cấp tác động tới hiệu quả quản lý nhà nước về chuyển đổi số ở cấp cơ sở, khi dữ liệu và nền tảng số đã trở thành một loại nguồn lực quyền lực mới mà cách phân loại truyền thống về phân cấp chính trị, hành chính và tài khóa chưa bao quát.

Xuất phát từ khoảng trống đó, bài viết hướng tới trả lời ba câu hỏi nghiên cứu: (1) Thể chế phân cấp, phân quyền về chuyển đổi số đối với cấp xã đã được thiết kế và vận hành như thế nào trong giai đoạn 2021-2026? (2) Mức độ tương thích giữa thẩm quyền được giao với nguồn lực, dữ liệu và cơ chế trách nhiệm giải trình ở cấp xã hiện ra sao và ảnh hưởng thế nào đến hiệu quả quản lý nhà nước về chuyển đổi số? (3) Cần những chính sách và giải pháp nào để nâng cao hiệu quả đó trong bối cảnh Luật Chuyển đổi số, Luật Trí tuệ nhân tạo và các cơ chế đặc thù mới có hiệu lực? Bài viết có ba đóng góp. Về lý luận, bài viết bổ sung chiều phân cấp dữ liệu và khái niệm độ vênh trình tự vào lý thuyết phân cấp, qua đó xây dựng khung phân tích Quyền - Lực - Dữ liệu - Trách nhiệm cùng bốn mệnh đề có thể kiểm định. Về thực tiễn, bài viết cung cấp một đánh giá có hệ thống dựa trên số liệu chính thức cập nhật đến tháng 9/2026, bao quát cả giai đoạn trước và sau khi vận hành chính quyền địa phương hai cấp. Về chính sách, bài viết đề xuất các nhóm giải pháp có chủ thể, công cụ, thời hạn và bộ chỉ số đo lường cụ thể.

Thông tin chi tiết bài viết tại đây