Đặng Thanh Phương, Trường Đại học Thủy lợi

ThS. Vũ Việt Thành, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài - Bộ Công Thương

Bài báo là sản phẩm của Đề tài cấp Bộ “Nghiên cứu đề xuất giải pháp vượt rào cản xanh nhằm xuất khẩu bền vững hàng dệt may và da giày của Việt Nam sang thị trường EU”.

Tóm tắt: Liên minh châu Âu (EU) đang chuyển nhanh từ cách tiếp cận “khuyến khích sản xuất xanh” sang “điều kiện hóa tiếp cận thị trường” thông qua các quy định về hóa chất, thiết kế sinh thái, truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất và minh bạch thông tin môi trường. Đối với các ngành dệt may và da giày, đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật đơn lẻ mà là một hệ thống rào cản xanh bao phủ toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ nguyên liệu, thiết kế, nhuộm – hoàn tất, thuộc da, sử dụng năng lượng, nước, hóa chất, xử lý chất thải đến khả năng tái chế sau tiêu dùng. Bài viết phân tích kinh nghiệm của Bangladesh, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, Trung Quốc và Indonesia trong thích ứng với các rào cản xanh của EU. Kết quả cho thấy các quốc gia thành công không chỉ dựa vào chứng nhận sản phẩm, mà còn phát triển năng lực cấp chuỗi: cụm sản xuất xanh, quản lý hóa chất theo chuẩn quốc tế, nhà máy tiết kiệm năng lượng, truy xuất nguồn gốc số, kinh tế tuần hoàn và cơ chế hợp tác công – tư. Từ đó, bài viết đề xuất một số hàm ý chính sách cho Việt Nam nhằm nâng cao năng lực đáp ứng tiêu chuẩn xanh, duy trì lợi thế xuất khẩu và chuyển dịch từ gia công chi phí thấp sang chuỗi giá trị bền vững hơn.

Từ khóa: rào cản xanh; EU; dệt may; da giày;

1. Tổng quan về rào cản xanh của EU đối với dệt may, da giày xuất khẩu

Trong thương mại quốc tế, rào cản xanh có thể được hiểu là tập hợp các quy định, tiêu chuẩn, cơ chế chứng nhận và yêu cầu thị trường liên quan đến bảo vệ môi trường, sức khỏe người tiêu dùng, phát thải carbon, sử dụng tài nguyên và trách nhiệm xã hội trong toàn bộ chuỗi giá trị sản phẩm. Khác với rào cản kỹ thuật truyền thống vốn tập trung vào đặc tính sản phẩm cuối cùng, rào cản xanh của EU ngày càng mở rộng sang quá trình sản xuất, nguồn gốc nguyên liệu, khả năng tái chế, mức độ phát thải và minh bạch dữ liệu chuỗi cung ứng.

Đối với dệt may và da giày, EU là một trong những thị trường có mức độ yêu cầu cao nhất. Chiến lược của EU về dệt may bền vững và tuần hoàn đặt mục tiêu đến năm 2030 các sản phẩm dệt may đưa vào thị trường EU phải bền hơn, có thể sửa chữa, tái sử dụng và tái chế tốt hơn, phần lớn được làm từ sợi tái chế, không chứa hóa chất nguy hại và được sản xuất theo cách tôn trọng quyền xã hội cũng như môi trường (European Commission, 2022). Đồng thời, các quy định hóa chất theo REACH đã hạn chế 33 chất CMR trong quần áo, hàng dệt và giày dép từ năm 2020; điều này buộc nhà xuất khẩu phải kiểm soát hóa chất ngay từ nguyên phụ liệu, thuốc nhuộm, keo dán, phụ kiện và công đoạn hoàn tất (European Commission, 2020).

Một xu hướng quan trọng khác là chuyển từ chứng nhận tự nguyện sang yêu cầu pháp lý về dữ liệu. Quy định thiết kế sinh thái cho sản phẩm bền vững (ESPR), có hiệu lực từ năm 2024, tạo khuôn khổ để EU ban hành các yêu cầu về độ bền, khả năng sửa chữa, hàm lượng tái chế, hiệu quả tài nguyên, thông tin sản phẩm và hộ chiếu sản phẩm số. Dệt may nằm trong nhóm sản phẩm được ưu tiên trong giai đoạn đầu thực thi do có tác động môi trường lớn và chuỗi cung ứng toàn cầu phức tạp. Vì vậy, doanh nghiệp xuất khẩu không thể chỉ “xanh hóa” bằng nhãn mác, mà phải có khả năng cung cấp dữ liệu đáng tin cậy về thành phần vật liệu, hóa chất, phát thải, xử lý nước thải, nguồn gốc nguyên liệu và trách nhiệm sau tiêu dùng.

Thông tin chi tiết bài viết tại đây