Đỗ Thị Thu Hà

Khoa Quốc tế - Đại học Thái Nguyên

Tóm tắt: Thực hành kinh doanh có trách nhiệm là xu hướng và yêu cầu tất yếu trong bối cảnh hiện nay, đặc biệt khi Việt Nam tham gia nhiều hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu, với việc đề cao thương mại bền vững trong các Hiệp định thương mại tự do thì việc thực hành kinh doanh có trách nhiệm là cơ sở và điều kiện tiên quyết để các doanh nghiệp tận dụng cơ hội xuất khẩu và phát triển bền vững. Bài viết này khái quát chung về thực hành kinh doanh có trách nhiệm; làm rõ xu hướng và tính tất yếu khách quan của thực hành kinh doanh có điều kiện ở Việt Nam; phân tích thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn thực thi pháp luật về thực hành kinh doanh có trách nhiệm ở Việt Nam. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật nhằm thúc đẩy thực hành kinh doanh có trách nhiệm trong một số lĩnh vực ưu tiên ở Việt Nam trong thời gian tới

Từ khóa: pháp luật, kinh doanh có trách nhiệm, Việt Nam

1. Nhận thức chung về thực hành kinh doanh có trách nhiệm

Làn sóng thực hành kinh doanh có trách nhiệm đã phát triển mạnh mẽ trên thế giới trong hơn một thập niên qua sau sự ra đời Nguyên tắc hướng dẫn của Liên Hợp Quốc về Kinh doanh và quyền con người (Nguyễn Văn Huấn, 2024). Nguyên tắc hướng dẫn của Liên Hợp Quốc về Kinh doanh và quyền con người đã thúc đẩy sự phát triển của các tiêu chuẩn mềm, các sáng kiến và chứng nhận ngành, hệ thống pháp luật trên toàn thế giới để định hướng doanh nghiệp thực hành kinh doanh có trách nhiệm. Các đối tác kinh tế và thương mại quan trọng của Việt Nam như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan và các quốc gia thuộc Liên minh Châu Âu (EU),… đều đã áp dụng thực hành kinh doanh có trách nhiệm. Chẳng hạn như CHLB Đức đang tích cực thúc đẩy thực hành kinh doanh có trách nhiệm thông qua việc ban hành các chương trình hành động quốc gia. Nắm bắt làn sóng trên cùng sự cần thiết phải thúc đẩy thực hành kinh doanh có trách nhiệm, Chính phủ Việt Nam đã thông qua chương trình hành động quốc gia về hoàn thiện chính sách và pháp luật nhằm thúc đẩy thực hiện kinh doanh có trách nhiệm tại Việt Nam giai đoạn 2023-2027.

Thực hành kinh doanh có trách nhiệm là khái niệm còn xa lạ tại Việt Nam và được sử dụng như một thuật ngữ thay thế khái niệm “kinh doanh và quyền con người” trong quá trình Chính phủ Việt Nam xây dựng chương trình hành động quốc gia của Việt Nam theo khuyến nghị của Nhóm công tác của Liên Hợp Quốc về kinh doanh và quyền con người nhằm thúc đẩy việc thực hiện Nguyên tắc hướng dẫn của Nguyên tắc hướng dẫn của Liên Hợp Quốc về Kinh doanh và quyền con người tại Việt Nam. Thực hành kinh doanh có trách nhiệm được hiểu là việc thực hành các hoạt động kinh doanh trên cơ sở tuân thủ pháp luật và thực hiện các biện pháp đánh giá rủi ro đối với các yếu tố con người, xã hội và môi trường, đồng thời giải quyết các nguy cơ tiềm ẩn bằng việc phòng ngừa, giảm thiểu hoặc tiến hành biện pháp khắc phục thích hợp khi xảy ra vi phạm các tiêu chuẩn liên quan (UNGP, 2011). Thúc đẩy thực hành kinh doanh có trách nhiệm tại Việt Nam nhằm phát huy các mặt tích cực và giảm thiểu các mặt tiêu cực của các hoạt động phát triển kinh tế, kinh doanh đối với xã hội, môi trường. Về cơ bản, khái niệm thực hành kinh doanh có trách nhiệm tại Việt Nam được phát triển dựa trên nguyên tắc hướng tới sự cân bằng giữa lợi nhuận và con người và hành tinh. Các hoạt động kinh doanh không chỉ dừng lại ở mục tiêu lợi nhuận, mà còn phải đảm bảo không tạo ra các tác động tiêu cực quá mức, và xa hơn nữa là hướng tới các tác động tích cực đến con người, môi trường và xã hội. Nhìn nhận từ góc độ quyền con người, thực hành kinh doanh có trách nhiệm là việc tôn trọng quyền con người bị ảnh hưởng trong hoạt động kinh doanh (UNGP, 2011). Doanh nghiệp cần quản lý và hạn chế tác động tiêu cực đối với quyền con người, bao gồm các quyền dân sự chính trị, quyền kinh tế, xã hội văn hóa, quyền có môi trường khỏe mạnh (thực hiện đúng theo Nguyên tắc hướng dẫn của Liên Hợp Quốc về Kinh doanh và quyền con người) và phát huy tác động tích cực đến quyền con người của hoạt động kinh doanh. Để thực hành kinh doanh có trách nhiệm, doanh nghiệp cần triển khai có trách nhiệm và tôn trọng quyền con người thông qua việc tiến hành quy trình rà soát tác động đến quyền con người đối với các tác động phát sinh hoặc có nguy cơ phát sinh trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

2. Xu hướng tất yếu của thực hành kinh doanh có trách nhiệm ở Việt Nam

Hiện nay, nếu trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp được hiểu là mang tính khuyến khích, thì thực hành kinh doanh có trách nhiệm là mang tính bắt buộc (UNDP, 2024). Kinh doanh có trách nhiệm thể hiện trách nhiệm của doanh nghiệp đối với các chủ thể liên quan, như người lao động, người tiêu dùng, cộng đồng dân cư chịu tác động từ hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Thực hành kinh doanh có trách nhiệm đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ dừng lại ở việc tuân thủ pháp luật, mà còn phải thực hiện các biện pháp đánh giá rủi ro đối với các yếu tố con người, xã hội và môi trường, đồng thời giải quyết các nguy cơ tiềm ẩn, như phòng ngừa, giảm thiểu hoặc tiến hành biện pháp khắc phục thích hợp khi xảy ra các vi phạm.

Theo các nguyên tắc và thông lệ quốc tế liên quan đến phát triển bền vững, trong đó có Nguyên tắc Hướng dẫn của Liên Hợp quốc, các khung khổ và tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế liên quan đến kinh doanh có trách nhiệm đang phát triển nhanh chóng. Việc thúc đẩy kinh doanh có trách nhiệm là cần thiết nhằm mang lại lợi thế cạnh tranh; quản lý rủi ro (như phòng tránh các lệnh cấm xuất nhập khẩu, chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu và tự động hoá); xây dựng sự kết nối giữa kinh doanh có trách nhiệm và mục tiêu phát triển bền vững (SDGs), hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa và khu vực kinh tế phi chính thức (Huyền Bùi, 2023).

Bên cạnh đó, tiêu dùng ngày nay không chỉ đòi hỏi sự thông minh về chất lượng, mà còn đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về tính xã hội và tính nhân văn của từng sản phẩm. Sản xuất và tiêu dùng có mối liên quan mật thiết, thúc đẩy lẫn nhau phát triển. Người tiêu dùng ủng hộ các sản phẩm sản xuất theo phương pháp bền vững, đòi hỏi doanh nghiệp thực hiện sản xuất bền vững để nhận được sự ủng hộ của khách hàng (Nielsen, 2015).

Thông tin chi tiết bài viết tại đây