Nguyễn Đức Tùng

Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương

Tóm tắt: Bối cảnh quốc tế hiện nay đang thay đổi nhanh chóng dưới tác động của xu hướng chuyển dịch năng lượng, yêu cầu giảm phát thải và các tiêu chuẩn xanh trong thương mại toàn cầu. Các quốc gia và tổ chức quốc tế ngày càng nhấn mạnh việc sử dụng năng lượng hiệu quả như một điều kiện bắt buộc trong chuỗi cung ứng bền vững. Điều này tạo ra cả áp lực và cơ hội đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV), nhóm vốn chịu nhiều hạn chế về công nghệ và nguồn lực. Trước các yêu cầu mới từ thị trường quốc tế, việc hoàn thiện chính sách hỗ trợ DNNVV thực hiện tiết kiệm năng lượng trở nên cấp thiết, nhằm giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm thiểu rủi ro về chi phí năng lượng và thích ứng với xu thế phát triển bền vững của thế giới.

1. Bối cảnh chung quốc tế

Trong vài thập kỷ gần đây, thế giới đang phải đối mặt với một thách thức kép: vừa phải đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng tăng do tăng trưởng kinh tế, công nghiệp hóa và đô thị hóa, vừa phải giảm phát thải khí nhà kính để ứng phó với biến đổi khí hậu. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA, 2025), nhu cầu năng lượng toàn cầu đang tăng với tốc độ nhanh, trong đó điện năng đóng vai trò dẫn dắt xu hướng này. Cụ thể, tiêu thụ năng lượng toàn cầu năm 2024 đạt khoảng 650 EJ, tăng 2,2% so với năm 2023, mức tăng này cao hơn đáng kể so với tốc độ tăng trung bình hàng năm 1,3% trong giai đoạn 2013–2023. Sự gia tăng này được thúc đẩy bởi sự phục hồi kinh tế sau đại dịch, mở rộng sản xuất công nghiệp, cũng như nhu cầu ngày càng cao trong các lĩnh vực dịch vụ và công nghệ cao. Đáng chú ý, nhu cầu tiêu thụ điện toàn cầu năm 2024 tăng 4,3%, chiếm tới hơn 3/5 tổng mức tăng năng lượng toàn cầu, phản ánh những xu hướng cấu trúc quan trọng.

Trước hết, việc gia tăng tiếp cận các thiết bị tiêu thụ điện lớn, như điều hòa không khí, tủ lạnh và các thiết bị điện gia dụng khác, làm tăng nhu cầu điện trong dân dụng. Thứ hai, sản xuất công nghiệp ngày càng cường độ điện năng cao, đặc biệt trong các ngành chế tạo và công nghệ cao. Thứ ba, quá trình số hóa và phát triển các trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo làm tăng nhu cầu điện đáng kể, đồng thời thúc đẩy xu hướng điện khí hóa trong các lĩnh vực sử dụng năng lượng cuối cùng như giao thông, sưởi ấm và làm mát. Nhìn chung, sự tăng trưởng mạnh mẽ của tiêu thụ điện năng không chỉ là kết quả của nhu cầu kinh tế mà còn phản ánh sự chuyển dịch cơ cấu năng lượng từ năng lượng truyền thống sang điện năng và các nguồn năng lượng sạch, hiệu quả hơn. 

Mặt khác, trong bối cảnh các nguồn năng lượng hóa thạch đang dần cạn kiệt và áp lực bảo vệ môi trường, giảm phát thải ngày càng cao, các quốc gia trên thế giới buộc phải tăng cường các giải pháp sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả (TKHQ). Kết quả là, trong giai đoạn 2000–2025, cường độ năng lượng sơ cấp [1]toàn cầu đã có những thay đổi đáng kể theo xu hướng giảm dần, phản ánh hiệu quả từ việc triển khai các chương trình, chính sách và giải pháp TKHQ trên toàn cầu. Theo báo cáo Energy Efficiency 2025 của IEA, cường độ năng lượng sơ cấp trong giai đoạn 2010–2019 đạt 4,3 GJ/1000 USD GDP, đến năm 2023 giảm còn 3,8 GJ/1000 USD GDP và được ước tính còn 3,7 GJ/1000 USD GDP vào năm 2025. Dự báo đến năm 2030, cường độ năng lượng sơ cấp sẽ giảm xuống còn khoảng 2,9 GJ/1000 USD GDP, cho thấy xu hướng cải thiện năng lượng toàn cầu đang được duy trì và tăng tốc.

Biểu đồ trên cũng đưa ra thông tin về tốc độ cải thiện cường độ năng lượng sơ cấp nó phản ánh mức độ đóng góp của việc sử dụng năng lượng tiết kiệm hiệu vào giảm nhu cầu năng lượng. Dữ liệu giai đoạn 2000–2025 cho thấy xu hướng biến động phức tạp, với giai đoạn tăng trưởng mạnh, giai đoạn chậm lại, và những biến động ngắn hạn liên quan đến cú sốc kinh tế năng lượng toàn cầu. Trong giai đoạn 2000–2009, tốc độ cải thiện cường độ năng lượng toàn cầu đạt khoảng 1,2% mỗi năm. Đây là giai đoạn mà nhiều quốc gia bắt đầu thúc đẩy hiệu quả năng lượng, nhưng mức độ đổi mới công nghệ và đầu tư vẫn còn hạn chế. Bước sang giai đoạn 2010–2019, thế giới chứng kiến mức tăng trưởng hiệu quả năng lượng mạnh nhất trong hai thập kỷ qua, với tốc độ cải thiện trung bình xấp xỉ 2% mỗi năm. Điều này chủ yếu nhờ sự mở rộng của hạ tầng hiệu suất cao, tiêu chuẩn hiệu quả năng lượng ở các thiết bị gia dụng và công nghiệp được siết chặt, cùng với việc gia tăng đầu tư vào công nghệ xanh. Đây được xem là giai đoạn “vàng” của cải thiện hiệu quả năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, từ sau năm 2019, xu hướng này bắt đầu chậm lại rõ rệt. Tốc độ cải thiện giai đoạn 2019–2025 được ước tính chỉ còn khoảng 1,5% mỗi năm. Sự suy giảm này phản ánh nhiều yếu tố như đại dịch COVID-19 khiến nhiều dự án hiệu quả năng lượng bị trì hoãn, hoạt động kinh tế phục hồi nhanh kéo theo nhu cầu năng lượng tăng mạnh, và sự gia tăng nhu cầu làm mát do biến đổi khí hậu tại nhiều khu vực. Điều này dẫn đến khoảng cách ngày càng lớn giữa mức cải thiện thực tế và mức cần đạt để đáp ứng các mục tiêu khí hậu toàn cầu. Đặc biệt, giai đoạn 2020–2024 cho thấy biến động mạnh. Năm 2020 và 2021 là hai năm có mức cải thiện yếu nhất trong hơn hai thập kỷ, chỉ khoảng 0,7–0,8% mỗi năm. Nguyên nhân là sự gián đoạn trong đầu tư, tiêu dùng năng lượng bất thường trong thời kỳ phong tỏa, và sự ưu tiên cho khôi phục kinh tế hơn là cải thiện hiệu quả năng lượng. Năm 2022 là điểm sáng hiếm hoi khi mức cải thiện tăng vọt lên hơn 2%, chủ yếu do giá năng lượng thế giới tăng mạnh thúc đẩy doanh nghiệp và hộ gia đình tiết kiệm năng lượng. Tuy vậy, xu hướng này không được duy trì lâu khi năm 2023 tốc độ giảm xuống còn khoảng 1,6%, và năm 2024 tiếp tục suy yếu xuống gần 1,1%.

Thông tin chi tiết bài viết tại đây

[1] Cường độ năng lượng sơ cấp được đo bằng mức tiêu thụ năng lượng sơ cấp trên một đơn vị GDP, là chỉ số quan trọng phản ánh hiệu quả sử dụng năng lượng của nền kinh tế. Trong bài USD được tính theo sức mua tương đường năm 2021.