ThS. Phạm Quang Tùng

Viện Xã hội học và Tâm lý học- Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

Tóm tắt: Kinh tế tư nhân là thành phần kinh tế quan trọng trong phát triển kinh tế-xã hội ở Việt Nam, là động lực quan trọng của nền kinh tế, đóng góp khoảng 50-58% GDP và sử dụng hơn 80% lực lượng lao động. Nghị quyết 10/NQ-TW ngày 3/6/2017 về phát triển kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường XHCN. Gần đây nhất, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân. Đây thực sự là bước đột phá trong phát triển kinh tế tư nhân ở Việt Nam - một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia, là lực lượng tiên phong thúc đẩy tăng trưởng, tạo việc làm, nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia, công nghiệp hoá, hiện đại hoá, tái cấu trúc nền kinh tế. Bài viết tổng quan quá trình phát triển kinh tế tư nhân ở Việt Nam, xác định những vẫn đề đặt ra trong bối cảnh hiện nay. Trên cơ sở đó, bài viết đưa ra một số định hướng và giải pháp phát huy vai trò của kinh tế tư nhân trong thời gian tới.

Từ khoá: Kinh tế tư nhân; Phát triển kinh tế; Thành phần kinh tế.

1. Bối cảnh và những vấn đề đặt ra

Theo thống kê, ở các nền kinh tế đang phát triển, khu vực tư nhân đóng góp tới 70-80% GPD và tạo ra 80-90% tổng số việc làm. Kinh tế tư nhân cũng đóng góp tới 90% đầu tư đổi mới sáng tạo, nghiên cứu và phát triển – những yếu tố then chốt để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh. Kinh tế tư nhân giúp giảm gánh nặng đầu tư cho nhà nước khi tham gia đầu tư trong nhiều lĩnh vực như hạ tầng, y tế, giáo dục, xã hội. Ngày nay, khu vực tư nhân cũng đóng vai trò quan trọng trong phát triển bền vững, trong đó có chuyển đổi xanh, chuyển đổi số.

Nhìn lại những chặng đường đã qua, với việc ban hành Nghị quyết số 10-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa XII (2017) Về phát triển kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa;  Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng (2020), Nghị quyết số 41-NQ/TW của Bộ Chính trị khoá XIII (2023) Về xây dựng và phát huy vai trò của đội ngũ doanh nhân Việt Nam trong thời kỳ mới, khu vực kinh tế tư nhân nước ta đã có những chuyển động được ghi nhận. Với hơn 940.000 doanh nghiệp và 5 triệu hộ cá thể, chiếm khoảng 80% lực lượng lao động cả nước, khu vực này đã đóng góp gần 50% GDP, 60% đầu tư và 30% thu ngân sách, tạo việc làm cho khoảng 40 triệu lao động. Kinh tế tư nhân cũng góp phần quan trọng trong tiến trình xóa đói, giảm nghèo, thu hẹp khoảng cách, chênh lệch giữa các vùng, miền, thành thị và nông thôn.

Trong bối cảnh động lực kinh tế truyền thống suy giảm, cần tìm kiếm những điểm tựa mới. Việc tháo gỡ các rào cản và tạo lập môi trường thuận lợi cho khu vực tư nhân được coi là “chìa khóa” mở ra cánh cửa để đất nước bước vào kỷ nguyên mới.

Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân được đánh giá là một “ đột phá” mang tính cách mạng, khẳng định rõ vai trò của khu vực này trong nền kinh tế quốc dân trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt. Nghị quyết  đã định hướng nhằm tháo gỡ, giải quyết những vấn đề lớn của doanh nghiệp tư nhân: vốn, nguồn nhân lực và đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D). Nghị quyết nhấn mạnh đặc biệt về đổi mới sáng tạo - yếu tố then tốt cho phát triển doanh nghiệp lâu dài. Nghị quyết cũng mở ra cơ hội để kiều bào tham gia nhiều hơn vào tiến trình phát triển đất nước, từ đầu tư, chuyển giao công nghệ đến chia sẻ tri thức. Tầm nhìn và những mục tiêu Nghị quyết đặt ra khá rõ ràng: đến năm 2030, Việt Nam có thêm ít nhất 1 triệu doanh nghiệp tư nhân và đến năm 2045 có thêm 1 triệu doanh nghiệp nữa, nâng tổng số doanh nghiệp lên ít nhất 3 triệu, đóng góp khoảng 60% GDP so với mức 50% hiện nay.

Tuy nhiên, nhìn vào thực tiễn cho thấy cấu trúc của khu vực kinh tế tư nhân nước ta bộc lộ khá nhiều hạn chế. Chủ yếu vẫn là doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ  kinh doanh cá thể (97% doanh nghiệp, phần lớn có quy mô dưới 10 lao động, khó khăn trong đầu tư cho đổi mới công nghệ, nghiên cứu và phát triển...). Các doanh nghiệp  lớn hoạt động tập trung chủ yếu ở lĩnh vực tài chính và bất động sản, trong khi công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm tỷ trọng thấp.

Nhìn chung, khu vực này chưa phát huy hết tiềm năng, hiệu quả chưa cao, năng lực cạnh tranh hạn chế, hội nhập quốc tế yếu, chưa tạo lập, đảm nhận những “mắt xích” quan trọng trong các chuỗi cung ứng và xâm nhập sâu vào những khâu có giá trị gia tăng cao trong các chuỗi giá trị toàn cầu...do thiếu nội lực, vốn, công nghệ, kỹ năng quản lý, nhân lực chất lượng cao, thiếu định hướng phát triển dài hạn và sự kết nối (giữa doanh nghiệp trong khu vực kinh tế tư nhân với nhau, giữa khu vực kinh tế tư nhân với khu vực FDI) cũng như cơ chế, chính sách hỗ trợ chưa thực sự hiệu quả.

2. Định hướng và các giải pháp phát huy vai trò của kinh tế tư nhân trong thời gian tới

Tài nguyên thiên nhiên đa dạng và phong phú, vị trí địa lý thuận lợi trong giao lưu quốc tế, nguồn lao động rẻ… là những lợi thế hiện có của Việt Nam. Tuy nhiên, lợi thế đang có là lợi thế cấp thấp, lợi thế có được mà không cần phải có những đầu tư lớn về vốn và tri thức – lợi thế so sánh tĩnh. Lợi thế này thường không vững chắc và chỉ mang tính ngắn, trung hạn (5- 7 năm) nếu như các điều kiện sản xuất vốn có không được liên tục tái tạo, phát triển lên một mức độ cao hơn.

Những bước chuyển lớn của thế giới, của thời cuộc có thể giúp Việt Nam có thể tiến kịp, bắt nhịp với thời đại, rút ngắn quá trình phát triển mà thế giới phải trải qua hàng trăm năm mới có nếu như biết tái hiện lịch sử trong những hình thức cô đọng và rút ngắn. Chúng ta đang sống ở một thời khắc quan trọng. Thời cơ và vận hội nếu được chuyển hóa thành chiến lược, hành động phù hợp sẽ đưa con tàu Việt Nam ra biển lớn.

Không có nền kinh tế nào thành công trong chuyển đổi mô hình phát triển nếu thiếu một khu vực tư nhân mạnh. Vai trò của Nhà nước không phải là can thiệp trực tiếp vào hoạt động kinh doanh, mà là kiến tạo môi trường cạnh tranh, hỗ trợ hình thành năng lực nội sinh và đồng hành cùng doanh nghiệp với tầm nhìn dài hạn.

Nghị quyết 68-NQ/TW đánh dấu sự đổi mới mạnh mẽ, khẳng định tầm nhìn chiến lược của Đảng: Phát triển đất nước bằng sức mạnh tổng hợp của các thành phần kinh tế, mỗi thành quả đạt được sẽ đặt nền móng vững chắc cho tương lai. Trên cơ sở những chủ trương, đường lối của đảng về phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết 198/2025/QH15 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân cùng Chương trình hành động của Chính phủ (Nghị quyết 139/2025/NQ-CP), nhiều “nút thắt” đã từng bước được tháo gỡ. Kinh tế tư nhân được xem là một trong những động lực quan trọng cho sự phát triển của nền kinh tế.

Để phát triển kinh tế tư nhân, một số giải pháp mang tính then chốt, cần giải quyết hiện nay bao gồm:

(1) Kiến tạo môi trường kinh doanh thực sự bình đẳng, hấp dẫn, tạo động lực cho khu vực kinh tế này phát triển phải được xem là bước đi đầu tiên.

Các luật và cơ chế, chính sách tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch đối với nền kinh tế Việt Nam cũng như hệ thống doanh nghiệp tư nhân là “đột phá” quan trọng. Câu hỏi “làm sao để quản được” phải được thay bằng “làm sao để doanh nghiệp phát triển tốt nhất”. Theo đó, mối quan hệ giữa chính quyền và doanh nghiệp cần được xử lý theo hướng, chuyển từ cơ chế xin – cho sang đồng hành – kiến tạo. Loại bỏ tư duy không quản được thì cấm, thay vào đó là quản lý dựa trên quy chuẩn và hậu kiểm. Tiếp tục thực hiện cải cách hành chính, cắt giảm các thủ tục, điều kiện kinh doanh bất hợp lý; bổ sung, hoàn thiện quy hoạch và công khai, minh bạch, bình đẳng trong kêu gọi đầu tư các dự án phát triển kinh tế-xã hội, hạ tầng.

Song song với những việc làm trên, chính sách hỗ trợ (đặc biệt với doanh nghiệp nhỏ và vừa) giai đoạn 2026-2030 cần tập trung vào quản trị, hạ tầng sản xuất, hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo, ưu đãi thuế và hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp trong các lĩnh vực khoa học-công nghệ trọng điểm.

(2) Thúc đẩy sự gắn kết giữa khu vực tư nhân với doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) để hình thành các cụm liên kết ngành, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Nhiều doanh nghiệp tư nhân trong nước đã phát triển, đã từng bước thâm nhập vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, quá trình kết nối và hợp tác đầu tư vẫn vấp phải một số rào cản. Các thủ tục pháp lý khi thành lập doanh nghiệp còn phức tạp và kênh thông tin tiếp cận khách hàng mục tiêu chưa thực sự thuận tiện.

Để thúc đẩy hơn nữa sự hiện diện của doanh nghiệp Việt Nam tại thị trường quốc tế, việc tổ chức các sự kiện xúc tiến thương mại, xây dựng nền tảng kết nối trực tuyến là rất cần thiết. Ngoài ra, sự phối hợp chặt chẽ giữa các hiệp hội doanh nghiệp cũng sẽ giúp việc trao đổi thông tin và nhu cầu hợp tác trở nên nhanh chóng và hiệu quả.

Một thực tế cũng cho thấy sự phối kết hợp giữa khu vực tư nhân và cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài là hai nguồn lực quan trọng để Việt Nam gia tăng sức mạnh cạnh tranh. Khi khu vực tư nhân trong nước được tạo điều kiện phát triển, kết nối với mạng lưới doanh nhân Việt Nam ở nước ngoài, cơ hội mở rộng thị trường và nâng tầm vị thế quốc gia sẽ được đẩy nhanh. Sự gắn kết giữa Nhà nước - doanh nghiệp - kiều bào sẽ trở thành chìa khóa để Việt Nam bứt phá và hội nhập thành công.

Hiệp hội Doanh nhân Việt Nam ở nước ngoài (BAOOV), một tổ chức kết nối tất cả hiệp hội doanh nghiệp Việt Nam tại 46 quốc gia trên thế giới, là kênh hỗ trợ hiệu quả để doanh nghiệp tư nhân Việt Nam vươn ra thị trường thế giới.

Với sự đồng hành của Chính phủ cùng niềm tin ngày càng vững chắc từ cộng đồng doanh nhân trong và ngoài nước, các doanh nghiệp tư nhân Việt Nam sẽ có thêm động lực để vươn ra thị trường quốc tế, đóng góp mạnh mẽ hơn cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế đất nước.

(3) Đẩy mạnh cải cách các doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) và tập đoàn kinh tế

Thực tiễn cho thấy chương trình cải cách khu vực DNNN ở nhiều quốc gia nhìn chung đều hướng vào những giải pháp như: (i) Thu hẹp phạm vi của khu vực kinh tế này bằng cách tiến hành những giải pháp đa dạng hóa các hình thức sở hữu mà trọng tâm là tiến hành quá trình cổ phần hóa; (ii) Tiến hành củng cố, cải tiến tổ chức, nâng cao chất lượng hoạt động quản lý và tăng cường các biện pháp kiểm soát của Nhà nước đối với các DNNN còn giữ lại. Cổ phần hóa DNNN là một phương án trong giải pháp đa dạng hóa các hình thức sở hữu, giải quyết được mâu thuẫn giữa quyền sở hữu về quyền kinh doanh trong các doanh nghiệp. Nhà nước chỉ tập trung quản lý vĩ mô, xây dựng thể chế và phát triển các lĩnh vực thiết yếu mà khối tư nhân không tham gia hoặc không thể đảm đương. Do vậy, cần kiên quyết tiến hành giải thể các DNNN làm ăn thua lỗ, không có hiệu quả; Thoái vốn của doanh nghiệp nhà nước thông qua cổ phẩn hoá, tư nhân hoá./.

Tài liệu tham khảo

1. Báo cáo của Ngân hàng Thế giới các năm 2023-2025
2. Cục Thống kê – Báo cáo Kinh tế - xã hội các năm 2023; 2024; 2025
3. Tổng bí thư Tô Lâm (2025), Phát triển kinh tế tư nhân - đòn bẩy cho một việt nam thịnh vượng, Website: https://special.nhandan.vn/phat-trien-kinh-te-tu-nhan-don-bay-cho-VN-thinh-vuong/index.html; truy cập ngày 16/4/2025;
4. Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân.

Developing the private economy in the New era: Problems and solutions

Pham Quang Tung

The private economy is a crucial component in Vietnam's socio-economic development, a vital driving force of the economy, contributing approximately 50-58% of GDP and employing over 80% of the workforce. Resolution 10/NQ-TW dated June 3, 2017, on the development of the private economy, has become an important driving force of the socialist market economy. Most recently, the Politburo issued Resolution No. 68-NQ/TW dated May 4, 2025, on the development of the private economy. This truly represents a breakthrough in the development of the private sector in Vietnam – the most important driving force of the national economy, a pioneering force in promoting growth, creating jobs, improving labor productivity, national competitiveness, industrialization, modernization, and economic restructuring. This article provides an overview of the development of the private sector in Vietnam, identifying the challenges in the current context. Based on this, the article proposes some orientations and solutions to enhance the role of the private sector in the future.

Keywords: Private sector; Economic development; Economic components.