ThS. Nguyễn Thanh Phượng, ThS. Mai Thị Phương, CN.Ngô Mai Hương

Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương

1. Sự cần thiết xây dựng chương trình, tài liệu bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng theo yêu cầu vị trí việc làm của ngành Công Thương về quản lý thương mại trong nước.

Quản lý thương mại trong nước là một bộ phận trọng yếu của quản lý nhà nước về kinh tế, có vai trò trực tiếp trong tổ chức lưu thông hàng hóa, phát triển thị trường nội địa, quản lý hệ thống phân phối, bảo đảm cân đối cung – cầu, bình ổn thị trường, kiểm soát các hành vi vi phạm pháp luật trong hoạt động thương mại và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng. Trong điều kiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tiếp tục được hoàn thiện, thương mại trong nước không chỉ là kênh kết nối giữa sản xuất và tiêu dùng, mà còn là không gian điều tiết quan trọng để bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, thúc đẩy tiêu dùng trong nước và phát triển thị trường bền vững.

Tuy nhiên, yêu cầu quản lý thương mại trong nước hiện nay đã thay đổi nhanh chóng cả về phạm vi, tính chất và mức độ phức tạp. Sự phát triển của thương mại hiện đại, thương mại điện tử, kinh tế số, logistics, truy xuất nguồn gốc, mô hình phân phối đa kênh và sự biến đổi hành vi tiêu dùng đang làm cho hoạt động quản lý nhà nước về thương mại trong nước không còn giới hạn ở việc thực thi các quy định hành chính truyền thống. Đội ngũ công chức làm công tác quản lý thương mại trong nước phải có khả năng phân tích thị trường, dự báo cung – cầu, nhận diện rủi ro, tham mưu chính sách, tổ chức thực thi, kiểm tra, giám sát, xử lý tình huống và phối hợp liên ngành. Đây là những yêu cầu năng lực mới, đòi hỏi công tác đào tạo, bồi dưỡng phải được thiết kế theo hướng chuyên sâu, thực tiễn và gắn trực tiếp với nhiệm vụ của từng vị trí việc làm.

Về phương diện thể chế, chủ trương quản lý, sử dụng và phát triển đội ngũ công chức theo vị trí việc làm đang đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản công tác đào tạo, bồi dưỡng. Đào tạo, bồi dưỡng công chức không thể tiếp tục dừng ở cách tiếp cận chung theo ngạch hoặc theo nội dung hành chính phổ quát, mà phải chuyển sang cách tiếp cận dựa trên năng lực, gắn với tiêu chuẩn chức danh, khung năng lực, nhiệm vụ cụ thể và mức độ phức tạp của từng vị trí công tác. Đối với ngành Công Thương, lĩnh vực quản lý thương mại trong nước có tính chuyên ngành cao, phạm vi quản lý rộng và chịu tác động trực tiếp của biến động thị trường. Vì vậy, việc xây dựng chương trình, tài liệu bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng theo yêu cầu vị trí việc làm không chỉ là yêu cầu chuyên môn, mà còn là yêu cầu bắt buộc nhằm bảo đảm sự phù hợp với định hướng đổi mới thể chế quản lý công chức và nâng cao chất lượng thực thi công vụ.

Thực tiễn cho thấy, yêu cầu năng lực đối với công chức trong lĩnh vực quản lý thương mại trong nước có sự phân hóa rõ rệt giữa các cấp độ vị trí việc làm. Công chức ở vị trí chuyên viên cần được trang bị kiến thức nền tảng về quản lý nhà nước đối với thương mại trong nước, hệ thống chính sách, pháp luật thương mại, quy trình nghiệp vụ và kỹ năng thực thi nhiệm vụ cụ thể. Công chức ở vị trí chuyên viên chính cần có năng lực phân tích, tổng hợp, tham mưu xây dựng và tổ chức thực hiện chính sách; theo dõi, đánh giá diễn biến thị trường; hướng dẫn, kiểm tra và đề xuất giải pháp quản lý. Trong khi đó, công chức ở vị trí chuyên viên cao cấp phải đáp ứng yêu cầu cao hơn về tư duy chiến lược, hoạch định chính sách, đánh giá tác động, quản trị rủi ro, điều phối liên ngành và ra quyết định trong những vấn đề phức tạp của quản lý thương mại trong nước.

Sự khác biệt nêu trên cho thấy nếu chương trình bồi dưỡng không được thiết kế theo từng vị trí việc làm thì sẽ khó đáp ứng đúng nhu cầu năng lực của từng nhóm công chức. Các chương trình bồi dưỡng mang tính chung, thiếu phân tầng theo cấp độ năng lực có nguy cơ dẫn đến tình trạng nội dung đào tạo dàn trải, trùng lặp, nặng về lý thuyết, thiếu kỹ năng thực hành và chưa gắn với các tình huống quản lý cụ thể. Điều này làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực đào tạo, đồng thời chưa tạo được chuyển biến thực chất trong năng lực tham mưu, tổ chức thực hiện và kiểm tra, giám sát của đội ngũ công chức ngành Công Thương.

Bên cạnh đó, quản lý thương mại trong nước hiện đang đứng trước nhiều yêu cầu mới: phát triển thị trường nội địa gắn với nâng cao sức mua và chất lượng tiêu dùng; hiện đại hóa hệ thống phân phối; kiểm soát hàng giả, hàng kém chất lượng, gian lận thương mại; bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; thúc đẩy thương mại điện tử và kinh tế số; tăng cường kết nối cung cầu; ứng dụng dữ liệu và công nghệ số trong quản lý nhà nước. Những yêu cầu này đòi hỏi đội ngũ công chức không chỉ nắm chắc quy định pháp luật, mà còn phải có kỹ năng phân tích dữ liệu, đánh giá chính sách, quản trị thông tin thị trường, phối hợp với địa phương, hiệp hội, doanh nghiệp và các chủ thể liên quan. Vì vậy, tài liệu bồi dưỡng cần được xây dựng thành hệ thống học liệu chuyên ngành, cập nhật, có tính ứng dụng cao và phản ánh đúng yêu cầu thực tiễn của quản lý thương mại trong nước.

Việc xây dựng chương trình và tài liệu bồi dưỡng theo yêu cầu vị trí việc làm còn có ý nghĩa quan trọng trong chuẩn hóa công tác đào tạo, bồi dưỡng của ngành Công Thương. Một hệ thống chương trình được thiết kế khoa học sẽ giúp xác định rõ mục tiêu đầu ra, đối tượng học viên, cấu trúc nội dung, thời lượng, phương pháp giảng dạy, hình thức thảo luận, đi thực tế và đánh giá kết quả học tập. Đồng thời, tài liệu bồi dưỡng được biên soạn tương ứng với từng cấp độ vị trí việc làm sẽ tạo cơ sở thống nhất để các cơ quan, đơn vị thuộc Bộ Công Thương, Sở Công Thương và các tổ chức có liên quan sử dụng trong đào tạo, cập nhật kiến thức, nâng cao kỹ năng nghiệp vụ cho công chức.

Từ các phân tích trên, có thể khẳng định việc nghiên cứu, xây dựng chương trình và tài liệu bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng theo yêu cầu vị trí việc làm của ngành Công Thương về quản lý thương mại trong nước là hết sức cấp thiết. Nhiệm vụ này vừa đáp ứng yêu cầu pháp lý và yêu cầu đổi mới công tác đào tạo, bồi dưỡng công chức, vừa giải quyết khoảng trống thực tiễn về chuẩn hóa năng lực đội ngũ làm công tác quản lý thương mại trong nước. Kết quả của nhiệm vụ sẽ góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực ngành Công Thương, tăng cường năng lực tham mưu và thực thi chính sách, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đối với thị trường trong nước, qua đó đóng góp thiết thực vào phát triển thương mại bền vững trong giai đoạn mới.

2. Mục tiêu

2.1 Mục tiêu bồi dưỡng chương trình chuyên viên

a) Mục tiêu chung: Trang bị, cập nhật và chuẩn hóa kiến thức, kỹ năng, phương pháp làm việc và thái độ công vụ cần thiết cho công chức giữ vị trí việc làm chuyên viên về quản lý thương mại trong nước; góp phần nâng cao năng lực tham mưu, tổng hợp, theo dõi, tổ chức thực hiện, phối hợp và xử lý tình huống trong thực thi nhiệm vụ quản lý nhà nước về thương mại trong nước.

b) Mục tiêu cụ thể:

- Trang bị, cập nhật kiến thức nền tảng và chuyên môn về quản lý nhà nước đối với thương mại trong nước, gồm: phạm vi, mục tiêu, chủ thể, công cụ, phương thức quản lý; chính sách, pháp luật về lưu thông hàng hóa, phát triển thị trường, hệ thống phân phối, xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu, thương mại điện tử, kinh tế số và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

- Bồi dưỡng kỹ năng nghiệp vụ theo yêu cầu vị trí việc làm của chuyên viên về quản lý thương mại trong nước, gồm: tra cứu, vận dụng văn bản pháp luật; thu thập, xử lý, tổng hợp thông tin thị trường; xây dựng báo cáo, kế hoạch, văn bản; tham mưu, phối hợp, theo dõi thực hiện nhiệm vụ; tổ chức xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu; nhận diện, xử lý bước đầu các tình huống trong thương mại điện tử, kinh tế số và bảo vệ người tiêu dùng.

- Nâng cao phẩm chất, trách nhiệm công vụ, tinh thần chủ động, khách quan, ý thức phục vụ người dân, doanh nghiệp; hình thành tác phong làm việc chuyên nghiệp, minh bạch, tuân thủ pháp luật, thích ứng với yêu cầu chuyển đổi số trong quản lý nhà nước ngành Công Thương.

2.2 Mục tiêu bồi dưỡng chương trình chuyên viên chính

Mục tiêu chung: Trang bị, cập nhật và nâng cao kiến thức, kỹ năng, phương pháp làm việc và trách nhiệm công vụ theo yêu cầu vị trí việc làm của chuyên viên chính về quản lý thương mại trong nước; nâng cao năng lực phân tích, tham mưu, tổ chức thực hiện, điều phối, hướng dẫn, kiểm tra, giám sát và đánh giá các nhiệm vụ quản lý nhà nước về thương mại trong nước; góp phần xây dựng đội ngũ công chức ngành Công Thương có phẩm chất, năng lực, tính chuyên nghiệp và khả năng thích ứng với yêu cầu quản lý thương mại trong bối cảnh mới.

Mục tiêu cụ thể:

- Bổ sung, cập nhật và nâng cao kiến thức chuyên sâu cho học viên về quản lý nhà nước đối với thương mại trong nước, gồm: xây dựng và tổ chức thực hiện chính sách; phát triển thị trường, hạ tầng thương mại và hệ thống phân phối; xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu và phát triển chuỗi phân phối; thương mại điện tử, nền tảng số, kinh tế số và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

- Nâng cao năng lực nghiên cứu, phân tích, dự báo, tham mưu và tổ chức thực hiện nhiệm vụ theo yêu cầu vị trí việc làm của chuyên viên chính về quản lý thương mại trong nước, gồm: phân tích chính sách; xây dựng chương trình, kế hoạch, đề án; xử lý và khai thác thông tin thị trường; thiết kế giải pháp phát triển thị trường; điều phối hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu; quản lý rủi ro trong thương mại điện tử; hướng dẫn, kiểm tra, giám sát và đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về thương mại trong nước.

- Góp phần nâng cao bản lĩnh nghề nghiệp, tinh thần trách nhiệm, tính chủ động, sáng tạo, tư duy hệ thống, năng lực phối hợp và ý thức tuân thủ pháp luật của học viên trong thực thi công vụ; hình thành tác phong làm việc chuyên nghiệp, khách quan, minh bạch, dựa trên bằng chứng, phòng ngừa xung đột lợi ích và thích ứng với yêu cầu chuyển đổi số trong quản lý nhà nước ngành Công Thương.

2.3 Mục tiêu bồi dưỡng chương trình chuyên viên cao cấp

Mục tiêu chung: Trang bị, cập nhật và nâng cao kiến thức chuyên sâu, kỹ năng tham mưu chiến lược, phương pháp hoạch định chính sách và trách nhiệm công vụ theo yêu cầu vị trí việc làm của chuyên viên cao cấp về quản lý thương mại trong nước; nâng cao năng lực nghiên cứu, phân tích thể chế, dự báo xu hướng, xây dựng, tổ chức thực hiện, giám sát và đánh giá chính sách, pháp luật về thương mại trong nước; góp phần xây dựng đội ngũ công chức ngành Công Thương có bản lĩnh, năng lực chuyên môn cao, tư duy đổi mới, tính chuyên nghiệp và trách nhiệm trong thực thi công vụ.

Mục tiêu cụ thể:

- Bổ sung, cập nhật và nâng cao kiến thức chuyên sâu cho học viên về quản trị quốc gia trong lĩnh vực thương mại, thể chế quản lý thương mại trong nước, chiến lược phát triển thị trường nội địa, chính sách xúc tiến thương mại và kết nối thị trường, thương mại điện tử, kinh tế số, quản trị dữ liệu và quản trị rủi ro trong thương mại.

- Phát triển năng lực nghiên cứu, phân tích, dự báo, tham mưu chiến lược, hoạch định chính sách, xây dựng thể chế, tổ chức thực hiện, giám sát và đánh giá chính sách, pháp luật về thương mại trong nước; năng lực điều phối liên ngành, liên vùng, huy động nguồn lực và ứng dụng công nghệ số, dữ liệu số trong quản lý, điều hành thị trường.

- Góp phần nâng cao bản lĩnh nghề nghiệp, trách nhiệm công vụ, tư duy chiến lược, tinh thần đổi mới, tính chủ động, sáng tạo, năng lực phối hợp, trách nhiệm giải trình và ý thức tuân thủ pháp luật của học viên trong thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao.

3. Khung chương trình

3.1 Khung chương trình tài liệu bồi dưỡng theo yêu cầu vị trí việc làm của chuyên viên về quản lý thương mại trong nước

Chuyên đề 1. Tổng quan quản lý nhà nước về thương mại trong nước

- Khái quát về thương mại trong nước

- Mục tiêu quản lý nhà nước về thương mại trong nước

- Phạm vi quản lý nhà nước về thương mại trong nước

- Chủ thể quản lý nhà nước về thương mại trong nước

- Công cụ quản lý nhà nước về thương mại trong nước

- Nghiệp vụ cơ bản của chuyên viên trong quản lý thương mại trong nước

- Tình huống nghiệp vụ và thực hành

Chuyên đề 2. Nghiệp vụ theo dõi, phân tích và phát triển thị trường trong nước

- Khái niệm và cấu trúc thị trường trong nước

- Nội dung theo dõi thị trường

- Nguồn thông tin phục vụ theo dõi thị trường

- Phương pháp thu thập và xử lý thông tin thị trường

- Phân tích biến động thị trường

- Phát triển thị trường trong nước

- Xây dựng báo cáo tình hình thị trường

- Tình huống và sản phẩm thực hành

Chuyên đề 3. Tổ chức hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu và tiêu thụ hàng hóa trong nước

- Khái quát về xúc tiến thương mại trong nước

- Các hình thức xúc tiến thương mại trong nước

- Căn cứ pháp lý và nguyên tắc tổ chức hoạt động xúc tiến thương mại

- Quy trình tổ chức một hoạt động xúc tiến thương mại trong nước

- Tổ chức hội nghị kết nối cung cầu

- Tổ chức tuần hàng, phiên chợ, điểm bán hàng Việt

- Xúc tiến thương mại gắn với thương mại điện tử

- Đánh giá hiệu quả hoạt động xúc tiến thương mại

- Tình huống và sản phẩm thực hành

Chuyên đề 4: Nghiệp vụ quản lý thương mại điện tử, kinh tế số và bảo vệ người tiêu dùng trên môi trường số

- Khái quát về thương mại điện tử và kinh tế số trong thương mại

- Các mô hình thương mại điện tử cần nhận diện

- Căn cứ pháp lý về quản lý thương mại điện tử và giao dịch số

- Chủ thể tham gia thương mại điện tử và trách nhiệm cơ bản

- Nghiệp vụ theo dõi hoạt động thương mại điện tử

- Bảo vệ người tiêu dùng trên môi trường số

- Phối hợp quản lý thương mại điện tử

- Hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh chuyển đổi số trong thương mại

- Tình huống và sản phẩm thực hành

3.2 Khung chương trình tài liệu bồi dưỡng theo yêu cầu vị trí việc làm của chuyên viên chính về quản lý thương mại trong nước

Chuyên đề 1. Phân tích, xây dựng và tổ chức thực hiện chính sách quản lý thương mại trong nước

- Tổng quan về chính sách quản lý thương mại trong nước

- Chu trình xây dựng và thực hiện chính sách thương mại trong nước

- Phương pháp phân tích chính sách trong quản lý thương mại trong nước

- Xây dựng kế hoạch, chương trình, đề án trong quản lý thương mại trong nước

- Tổ chức tham vấn và truyền thông chính sách

- Kiểm tra, giám sát và đánh giá thực hiện chính sách

- Tình huống và sản phẩm thực hành

Chuyên đề 2. Phát triển thị trường, hạ tầng thương mại và hệ thống phân phối trong nước

- Tổng quan về phát triển thị trường trong nước

- Phân tích cấu trúc thị trường trong nước

- Hạ tầng thương mại trong nước

- Hệ thống phân phối trong nước

- Xây dựng kế hoạch phát triển thị trường và hệ thống phân phối

- Liên kết vùng và liên kết chuỗi trong phát triển thị trường

- Theo dõi và đánh giá phát triển thị trường, hệ thống phân phối

- Tình huống và sản phẩm thực hành

Chuyên đề 3. Quản lý chương trình xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu và phát triển chuỗi phân phối

- Tổng quan về quản lý chương trình xúc tiến thương mại trong nước

- Thiết kế chương trình xúc tiến thương mại trong nước

- Quản lý tiêu chí lựa chọn doanh nghiệp, sản phẩm và nhà phân phối

- Tổ chức và điều phối hoạt động xúc tiến thương mại

- Kết nối cung cầu và phát triển chuỗi phân phối

- Đánh giá hiệu quả chương trình xúc tiến thương mại

- Quản lý rủi ro trong xúc tiến thương mại

- Tình huống và sản phẩm thực hành

Chuyên đề 4. Quản lý thương mại điện tử, nền tảng số và chuyển đổi số trong thương mại nội địa

- Tổng quan về thương mại điện tử và chuyển đổi số trong thương mại nội địa

- Các mô hình thương mại điện tử và trách nhiệm quản lý

- Quản lý rủi ro trong thương mại điện tử

- Quản lý dữ liệu trong thương mại điện tử

- Chuyển đổi số trong thương mại nội địa

- Phối hợp liên ngành trong quản lý thương mại điện tử

- Bảo vệ người tiêu dùng trên môi trường số

- Xây dựng kế hoạch quản lý và hỗ trợ thương mại điện tử

- Tình huống và sản phẩm thực hành

3.3 Khung chương trình tài liệu bồi dưỡng theo yêu cầu vị trí việc làm của chuyên viên cao cấp về quản lý thương mại trong nước

Chuyên đề 1. Thể chế quản lý thương mại trong nước

- Khái quát về thể chế quản lý thương mại trong nước 

- Nội dung cơ bản của thể chế quản lý thương mại trong nước 

- Vấn đề đặt ra và định hướng hoàn thiện thể chế quản lý thương mại trong nước

- Tổ chức thi hành thể chế quản lý thương mại trong nước 

- Một số nội dung quản lý chuyên sâu trong thương mại trong nước

- Phân tích, đánh giá và hoàn thiện thể chế quản lý thương mại trong nước

- Phương pháp tham mưu và xây dựng báo cáo trong quản lý thương mại trong nước

- Tình huống vận dụng và gợi ý thảo luận

Chuyên đề 2. Chiến lược phát triển thị trường trong nước

- Khái quát về chiến lược phát triển thị trường trong nước 

- Cấu trúc của chiến lược phát triển thị trường trong nước

- Phát triển thị trường theo ngành hàng, vùng lãnh thổ, nhóm tiêu dùng và kênh phân phối

- Tổ chức hệ thống phân phối theo hướng hiện đại, minh bạch, kết nối sản xuất - tiêu dùng

- Phát triển thị trường cho hàng Việt Nam, sản phẩm chủ lực, sản phẩm địa phương, sản phẩm xanh và sản phẩm có truy xuất nguồn gốc 

- Phát triển thị trường vùng khó khăn, vùng biên giới, miền núi, hải đảo

- Công cụ theo dõi và dự báo thị trường 

- Bộ chỉ tiêu chiến lược phát triển thị trường trong nước

- Năng lực tham mưu chiến lược đối với chuyên viên cao cấp

- Một số định hướng tham mưu chiến lược phát triển thị trường

- Một số tình huống vận dụng

Chuyên đề 3: Chính sách xúc tiến thương mại và kết nối thị trường

- Khái quát về xúc tiến thương mại và kết nối thị trường 

- Chính sách xúc tiến thương mại gắn với ngành hàng, địa phương, doanh nghiệp và hệ thống phân phối

- Xúc tiến thương mại trong bối cảnh chuyển đổi số

- Xúc tiến thương mại gắn với thương hiệu quốc gia, thương hiệu ngành, thương hiệu địa phương và sản phẩm chủ lực

- Liên kết xúc tiến thương mại với sản xuất, phân phối, tiêu dùng và hội nhập thị trường

- Cơ chế lựa chọn chương trình xúc tiến thương mại

- Đánh giá hiệu quả chính sách xúc tiến thương mại

- Phương pháp tham mưu chính sách xúc tiến thương mại đối với chuyên viên cao cấp

- Một số nội dung quản lý cần chú ý trong xúc tiến thương mại

- Một số tình huống vận dụng trong chính sách xúc tiến thương mại

- Một số mẫu gợi ý phục vụ công tác tham mưu

Chuyên đề 4: Chính sách thương mại điện tử và kinh tế số trong phát triển thương mại

- Khái quát về thương mại điện tử và kinh tế số trong phát triển thương mại

- Chính sách phát triển thương mại điện tử 

- Kinh tế số và chuyển đổi số ngành công thương trong phát triển thương mại

- Chính sách quản lý nền tảng số, sàn thương mại điện tử, hoạt động bán hàng qua nền tảng mạng xã hội và thương mại điện tử xuyên biên giới

- Quản lý rủi ro trong thị trường số

- Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số trong phân phối, xúc tiến thương mại, quản trị khách hàng và truy xuất nguồn gốc

- Dữ liệu số phục vụ quản lý nhà nước về thương mại điện tử và kinh tế số

- Định hướng quản lý thương mại điện tử và kinh tế số

- Phương pháp tham mưu chính sách thương mại điện tử và kinh tế số

- Tổ chức thực hiện và đánh giá chính sách thương mại điện tử

- Một số tình huống vận dụng.