ThS. Phạm Văn Hoàn, CN. Phạm Thị Quỳnh Nga

 ThS. Trương Huyền Trang

Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương

Tóm tắt: Ở Việt Nam một trong những quốc gia đang tiêu thụ rượu và thuốc lá ở mức cao trên thế giới. Là các mặt hàng kinh doanh có điều kiện và cần phải được kiểm soát chặt chẽ. Tuy nhiên, tình trạng sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng nhập lậu và các hành vi gian lận thương mại đối với mặt hàng rượu và thuốc lá tiếp tục diễn biến phức tạp trên phạm vi cả nước. Sự tồn tại của hàng giả, hàng nhái, hàng nhập lậu và sản phẩm không rõ nguồn gốc gây ra nhiều rủi ro cho sức khỏe người tiêu dùng, làm giảm thất thu ngân sách nhà nước, đồng thời tạo ra nhiều khó khăn cho công tác kiểm tra, giám sát thị trường. Hoạt động quản lý truy xuất đặt ra những yêu cầu mới, cần có những giải pháp hữu hiệu để quản lý tốt hoạt động sản xuất, kinh doanh rượu và thuốc lá.

Từ khóa: Rượu và thuốc lá; Truy xuất nguồn gốc; Kinh doanh thuốc lá

1. Vấn đề đặt ra

Việt Nam là một trong những quốc gia đang tiêu thụ rượu và thuốc lá ở mức cao trên thế giới. Đây là các mặt hàng kinh doanh có điều kiện và cần phải được kiểm soát chặt chẽ. Tuy nhiên, tình trạng sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng nhập lậu và các hành vi gian lận thương mại đối với mặt hàng rượu và thuốc lá tiếp tục diễn biến phức tạp trên phạm vi cả nước. Sự tồn tại của hàng giả, hàng nhái, hàng nhập lậu và sản phẩm không rõ nguồn gốc gây ra nhiều rủi ro cho sức khỏe người tiêu dùng, làm giảm thất thu ngân sách nhà nước, đồng thời tạo ra nhiều khó khăn cho công tác kiểm tra, giám sát thị trường.

Đối với mặt hàng rượu, có sự tồn tại đồng thời của khu vực sản xuất công nghiệp và sản xuất thủ công có quy mô nhỏ, phân tán, khó kiểm soát. Đối với thuốc lá, bên cạnh chuỗi cung ứng hợp pháp, được quản lý tương đối chặt chẽ, vẫn còn tồn tại dòng hàng hóa nhập lậu, hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc hoặc lưu thông ngoài kênh chính thức. Vấn đề này đã đặt ra nhiều thách thức đối với công tác quản lý nhà nước và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế diễn ra ngày càng sâu rộng, Việt Nam đang từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và chuỗi cung ứng toàn cầu. Điều này không chỉ đòi hỏi Việt Nam thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế mà còn phải hoàn thiện các công cụ quản lý nhằm đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về minh bạch thông tin, chất lượng và an toàn hàng hóa. Xu hướng quốc tế cho thấy, truy xuất nguồn gốc đang trở thành một công cụ quan trọng trong quản lý chuỗi cung ứng, góp phần quản lý rủi ro và kiểm soát thị trường.

Tại Việt Nam, vấn đề truy xuất nguồn gốc đã được quan tâm trong những năm gần đây và dần được cụ thể hóa trong hệ thống văn bản pháp luật cũng như các tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia. Tuy nhiên, đối với riêng nhóm hàng rượu và thuốc lá, hiện chưa có quy định bắt buộc áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc một cách đầy đủ và thống nhất. Việc triển khai còn bị phân tán, thiếu tính liên thông dữ liệu giữa các cơ quan quản lý và doanh nghiệp, trong khi công tác kiểm tra, giám sát vẫn chủ yếu dựa vào phương pháp truyền thống, khó kiểm soát khu vực sản xuất nhỏ lẻ và thị trường phi chính thức.

Như vậy, thực tiễn đã đặt ra yêu cầu cấp bách về việc triển khai hệ thống quản lý truy xuất nguồn gốc đối với các mặt hàng có nhiều rủi ro như rượu và thuốc lá. Nghị định số 37/2026/NĐ-CP ngày 23 tháng 01 năm 2026 của Chính phủ đã hình thành khuôn khổ pháp lý thống nhất về truy xuất nguồn gốc, quy định nguyên tắc quản lý dữ liệu, yêu cầu đối với hệ thống truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm của các Bộ quản lý ngành, lĩnh vực và trách nhiệm của các chủ thể tham gia chuỗi cung ứng. Trong phạm vi quản lý ngành, Bộ Công Thương đã tiếp tục ban hành các thông tư để cụ thể hóa các quy định của Nghị định này. Trong đó, Thông tư số 31/2026/TT-BCT được Bộ Công Thương ban hành ngày 11 tháng 6 năm 2026 đã quy định phạm vi áp dụng, lộ trình thực hiện, trách nhiệm của thương nhân, trách nhiệm của các đơn vị thuộc Bộ Công Thương và cơ chế tổ chức triển khai đối với các sản phẩm, hàng hóa thuộc phạm vi quản lý.

1.1 Những kết quả đạt được

Trong thời gian qua, công tác quản lý nhà nước về truy xuất nguồn gốc đối với mặt hàng rượu và thuốc lá đã đạt được một số kết quả quan trọng. Cụ thể như sau:

Thứ nhất, khung pháp lý và cơ chế quản lý nhà nước về truy xuất nguồn gốc từng bước được hoàn thiện, tạo nền tảng pháp lý cho quản lý rượu và thuốc lá;

Thứ hai, trách nhiệm quản lý và tổ chức thực hiện truy xuất nguồn gốc từng bước được phân định rõ hơn giữa các chủ thể;

Thứ ba, hoạt động tổ chức triển khai và quản lý thông tin truy xuất nguồn gốc đã từng bước được hình thành, tạo nền tảng cho quản lý sản phẩm theo chuỗi cung ứng;

Thứ tư, hạ tầng kỹ thuật và việc ứng dụng công nghệ số trong truy xuất nguồn gốc từng bước được quan tâm phát triển;

Thứ năm, công tác kết nối, chia sẻ thông tin và phối hợp quản lý truy xuất nguồn gốc bước đầu được quan tâm, từng bước hình thành phương thức quản lý liên ngành;

Thứ sáu, hoạt động thanh tra, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm từng bước gắn với yêu cầu quản lý chất lượng, nguồn gốc và tính hợp pháp của hàng hóa;

Thứ bảy, công tác tuyên truyền, đào tạo, hướng dẫn và hỗ trợ doanh nghiệp từng bước được tăng cường.

1.2 Những tồn tại, hạn chế

Bên cạnh những kết quả đã đạt được, công tác quản lý nhà nước về truy xuất nguồn gốc rượu và thuốc lá tại Việt Nam vẫn còn một số tồn tại, hạn chế cần được khắc phục. Cụ thể như sau:

Thứ nhất, khung pháp lý và cơ chế quản lý truy xuất nguồn gốc đối với rượu và thuốc lá chưa thật sự đồng bộ với đặc thù của từng nhóm hàng. Cơ chế quản lý hiện hành vẫn chủ yếu được xây dựng trên nền tảng quy định chung về truy xuất nguồn gốc và các quy định quản lý chuyên ngành đối với rượu, thuốc lá.

Thứ hai, mức độ bao phủ truy xuất nguồn gốc trong toàn bộ chuỗi cung ứng rượu và thuốc lá chưa đồng đều, dẫn đến nguy cơ xuất hiện những khoảng trống truy xuất tại một số khâu, nhóm chủ thể hoặc kênh phân phối;

Thứ ba, chất lượng, tính đầy đủ và khả năng kiểm chứng của dữ liệu truy xuất nguồn gốc chưa đồng đều, ảnh hưởng đến khả năng sử dụng dữ liệu để xác minh đầy đủ lịch sử của sản phẩm, lô hàng và các chủ thể tham gia chuỗi cung ứng;

Thứ tư, kết nối và liên thông dữ liệu truy xuất nguồn gốc với các hệ thống thông tin quản lý liên quan còn chưa đầy đủ, làm hạn chế khả năng theo dõi sản phẩm theo toàn bộ vòng đời và khả năng khai thác dữ liệu phục vụ quản lý liên ngành;

Thứ năm, việc khai thác dữ liệu truy xuất nguồn gốc phục vụ quản lý rủi ro, giám sát thị trường và hỗ trợ ra quyết định quản lý còn hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng chuyển đổi hoạt động thanh tra, kiểm tra từ phương thức chủ yếu dựa trên kiểm tra trực tiếp sang phương thức kết hợp giữa dữ liệu, phân tích rủi ro và kiểm tra có trọng điểm;

Thứ sáu, hiệu quả quản lý đối với hàng hóa ngoài chuỗi cung ứng chính thức và các kênh lưu thông phi truyền thống còn hạn chế, cần kết hợp truy xuất nguồn gốc với các công cụ khác để nhận diện và xử lý hàng hóa bất hợp pháp;

Thứ bảy, năng lực tổ chức thực hiện, phối hợp quản lý và khai thác hệ thống truy xuất nguồn gốc chưa đồng đều, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của mô hình quản lý dựa trên dữ liệu

2. Một số giải phải nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về truy xuất nguồn gốc rượu và thuốc lá tại Việt Nam

Để khắc phục những tồn tại, hạn chế trong hoạt động quản lý nhà nước về truy xuất nguồn gốc rượu và thuốc lá, cần tập trung thực hiện một số giải pháp chủ yếu sau đây:

2.1. Hoàn thiện thể chế, chính sách và cơ chế tổ chức thực hiện quản lý truy xuất nguồn gốc đối với rượu và thuốc lá

Thứ nhất, rà soát, đồng bộ hóa và hoàn thiện các quy định pháp luật có liên quan đến quản lý truy xuất nguồn gốc rượu và thuốc lá;

Thứ hai, cụ thể hóa yêu cầu về dữ liệu và quy trình truy xuất nguồn gốc đặc thù đối với rượu và thuốc lá;

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế áp dụng và hướng dẫn thực hiện phù hợp với từng nhóm chủ thể, từng loại hình sản xuất, kinh doanh;

Thứ tư, hoàn thiện cơ chế triển khai theo lộ trình và phân loại đối tượng phù hợp với đặc điểm, mức độ rủi ro và khả năng tuân thủ;

Thứ năm, hoàn thiện cơ chế phân công trách nhiệm, phối hợp quản lý và rà soát, cập nhật chính sách về truy xuất nguồn gốc.

2.2. Nâng cao hiệu quả quản lý tổ chức triển khai, quản trị và nâng cao chất lượng dữ liệu truy xuất nguồn gốc rượu và thuốc lá

Thứ nhất, tổ chức lại quy trình tạo lập và quản trị dữ liệu truy xuất nguồn gốc theo toàn bộ vòng đời của sản phẩm;

Thứ hai, chuẩn hóa dữ liệu truy xuất nguồn gốc và xây dựng bộ tiêu chuẩn chất lượng dữ liệu đối với rượu và thuốc lá;

Thứ ba, xác lập cơ chế chịu trách nhiệm và kiểm soát chất lượng dữ liệu theo từng chủ thể và từng công đoạn của chuỗi cung ứng;

Thứ tư, xây dựng cơ chế xác thực, đối soát và làm sạch dữ liệu truy xuất nguồn gốc;

Thứ năm, hoàn thiện tổ chức quản trị dữ liệu và cơ chế khai thác dữ liệu phục vụ quản lý nhà nước.

2.3. Hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, tăng cường kết nối, liên thông và chia sẻ dữ liệu truy xuất nguồn gốc rượu và thuốc lá

Thứ nhất, xây dựng kiến trúc kết nối và liên thông dữ liệu truy xuất nguồn gốc đối với rượu và thuốc lá theo hướng thống nhất, mở và có khả năng mở rộng;

Thứ hai, xây dựng nền tảng kết nối và các dịch vụ dùng chung phục vụ trao đổi dữ liệu truy xuất nguồn gốc;

Thứ ba, thiết lập cơ chế kết nối, liên thông giữa hệ thống truy xuất nguồn gốc với các hệ thống thông tin quản lý có liên quan;

Thứ tư, xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu truy xuất nguồn gốc theo nguyên tắc đúng đối tượng, đúng mục đích và đúng phạm vi;

Thứ năm, bảo đảm an toàn thông tin, bảo mật và tính liên tục của hệ thống kết nối, chia sẻ dữ liệu.

2.4. Đổi mới hoạt động thanh tra, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm về truy xuất nguồn gốc rượu và thuốc lá dựa trên dữ liệu và quản lý rủi ro

Thứ nhất, xây dựng cơ chế giám sát tuân thủ truy xuất nguồn gốc thường xuyên trên cơ sở dữ liệu;

Thứ hai, xây dựng mô hình đánh giá và phân tích rủi ro phục vụ lựa chọn đối tượng thanh tra, kiểm tra;

Thứ ba, đổi mới phương thức thanh tra, kiểm tra theo hướng kết hợp giữa giám sát dữ liệu và kiểm tra thực tế;

Thứ tư, xây dựng cơ chế xử lý và phản hồi đối với các trường hợp dữ liệu truy xuất có dấu hiệu vi phạm hoặc không tuân thủ;

Thứ năm, xây dựng cơ chế liên kết giữa kết quả giám sát, thanh tra, kiểm tra và quản lý rủi ro trên cơ sở dữ liệu.

2.5. Nâng cao năng lực tuân thủ, tăng cường tuyên truyền, phát huy cơ chế đồng quản trị và đẩy mạnh hợp tác quốc tế về truy xuất nguồn gốc rượu và thuốc lá

Thứ nhất, đổi mới và nâng cao chất lượng công tác tuyên truyền, phổ biến, hướng dẫn và hỗ trợ thực hiện truy xuất nguồn gốc;

Thứ hai, xây dựng cơ chế hỗ trợ tuân thủ và nâng cao năng lực thực hiện truy xuất nguồn gốc đối với doanh nghiệp nhỏ, cơ sở sản xuất thủ công và các chủ thể hạn chế về nguồn lực;

Thứ ba, phát triển cơ chế đồng quản trị và tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp, hiệp hội, tổ chức nghề nghiệp và người tiêu dùng;

Thứ tư, xây dựng cơ chế khuyến khích tuân thủ và phát triển văn hóa quản trị truy xuất nguồn gốc trong doanh nghiệp;

Thứ năm, đẩy mạnh hợp tác quốc tế, tiếp nhận kinh nghiệm và từng bước tăng cường khả năng tương thích quốc tế về truy xuất nguồn gốc rượu và thuốc lá.

3. Kết Luận

Truy xuất nguồn gốc ngày càng trở thành một nội dung quan trọng trong quản lý nhà nước đối với sản phẩm, hàng hóa, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số, phát triển thương mại điện tử và yêu cầu ngày càng cao về minh bạch thông tin trong chuỗi cung ứng. Đối với các mặt hàng rượu và thuốc lá, yêu cầu này càng có ý nghĩa đặc biệt do đây là những nhóm sản phẩm có tính chất đặc thù, chịu sự quản lý chặt chẽ của Nhà nước, có liên quan trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, quyền lợi người tiêu dùng, quản lý chất lượng, thuế, phòng chống buôn lậu, hàng giả, gian lận thương mại và bảo đảm trật tự quản lý thị trường. Tuy nhiên, quản lý truy xuất nguồn gốc rượu và thuốc lá cần được nhìn nhận là một quá trình lâu dài, có lộ trình và cần được triển khai từng bước trên cơ sở pháp luật hiện hành, năng lực thực tế của các chủ thể và điều kiện hạ tầng kỹ thuật. Việc kết hợp giữa hoàn thiện thể chế, tổ chức thực thi, quản trị dữ liệu, ứng dụng công nghệ, quản lý rủi ro, tuyên truyền, đào tạo và hỗ trợ doanh nghiệp sẽ tạo cơ sở để từng bước nâng cao tính minh bạch của chuỗi cung ứng, tăng cường năng lực quản lý nhà nước và góp phần bảo đảm chất lượng, tính hợp pháp của rượu và thuốc lá lưu thông trên thị trường Việt Nam.

Tài liệu tham khảo

1. Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 25 tháng 10 năm 2017 của Ban Chấp hành Trung ương tại Hội nghị lần thứ 6 Ban chấp hành trung ương Khóa XII về tăng cường công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân trong tình hình mới;
2. Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09 tháng 9 năm 2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân;
3. Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa ngày 21 tháng 11 năm 2007; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa ngày 18 tháng 6 năm 2025;
4. Luật An toàn thực phẩm ngày 17 tháng 6 năm 2010;
5. Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá ngày 18 tháng 6 năm 2012;
6. Luật Quản lý ngoại thương ngày 12 tháng 6 năm 2017;
7. Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia ngày 14 tháng 6 năm 2019;
8. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ngày 20 tháng 6 năm 2023;
9. Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt ngày 14 tháng 6 năm 2025;
10. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật ngày 14 tháng 6 năm 2025;
11. Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày 27 tháng 6 năm 2025;
12. Luật Quản lý thuế ngày 10 tháng 12 năm 2025;
13. Luật Chuyển đổi số ngày 11 tháng 12 năm 2025;
14. Nghị định số 67/2013/NĐ-CP ngày ngày 27 tháng 6 năm 2013 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá về kinh doanh thuốc lá;
15. Nghị định số 77/2013/NĐ-CP ngày ngày 17 tháng 7 năm 2013 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá về một số biện pháp phòng, chống tác hại của thuốc lá;
16. Nghị định số 105/2017/NĐ-CP ngày 14 tháng 9 năm 2017 của Chính phủ về kinh doanh rượu;
17. Nghị định số 15/2018/NĐ-CP ngày 02 tháng 02 năm 2018 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật An toàn thực phẩm;
18. Nghị định số 24/2020/NĐ-CP ngày 24 tháng 02 năm 2020 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật phòng, chống tác hại của rượu bia;
19. Nghị định số 37/2026/NĐ-CP ngày 23 tháng 01 năm 2026 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa;
20. Quyết định số 100/QĐ-TTg ngày 19 tháng 01 năm 2019 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đề án triển khai, áp dụng và quản lý hệ thống truy xuất nguồn gốc;
21. Quyết định số 568/QĐ-TTg ngày 24 tháng 5 năm 2023 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về phòng, chống tác hại của thuốc lá đến năm 2030;