Bùi Thị Tiến

Khoa Kinh tế Chính trị - Học viện Báo chí và Tuyên truyền

 Tóm tắt: Bài viết phân tích giá trị gia tăng nội địa trong xuất khẩu điện tử của Việt Nam trong bối cảnh Hoa Kỳ giữ vai trò là một thị trường đầu ra quan trọng. Vấn đề đặt ra là kim ngạch xuất khẩu điện tử lớn chưa phản ánh đầy đủ phần giá trị được tạo ra và giữ lại trong nước, nhất là trong một ngành có mức độ phân mảnh quốc tế cao. Trên cơ sở số liệu của Hải quan Việt Nam, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) và dữ liệu Thương mại theo giá trị gia tăng của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), bài viết xem xét đồng thời quy mô xuất khẩu, vai trò của thị trường Hoa Kỳ, tỷ trọng giá trị gia tăng nội địa, giá trị gia tăng nước ngoài và nguồn gốc giá trị gia tăng trong xuất khẩu điện tử. Kết quả cho thấy Việt Nam đã mở rộng đáng kể vai trò trong xuất khẩu điện tử, nhưng tỷ trọng giá trị gia tăng nội địa còn hạn chế và phụ thuộc đáng kể vào đầu vào, công nghệ, linh kiện từ bên ngoài. Vì vậy, chính sách phát triển ngành điện tử cần chuyển từ trọng tâm mở rộng kim ngạch sang nâng cao năng lực tạo giá trị trong nước, phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cấp doanh nghiệp nội địa và tăng năng lực đáp ứng tiêu chuẩn chuỗi cung ứng toàn cầu.

Từ khóa: giá trị gia tăng nội địa; xuất khẩu điện tử; thương mại Việt Nam-Hoa Kỳ; OECD TiVA; chuỗi giá trị toàn cầu.

1. Mở đầu

Trong các ngành sản xuất có mức độ phân mảnh quốc tế cao, kim ngạch xuất khẩu không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ lợi ích kinh tế mà một quốc gia thu được từ việc tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Điều này đặc biệt rõ trong ngành điện tử, nơi quá trình tạo ra sản phẩm thường được phân chia thành nhiều công đoạn ở các quốc gia khác nhau, từ nghiên cứu - phát triển, thiết kế, sản xuất linh kiện, cung ứng vật liệu, lắp ráp, kiểm định, đóng gói đến phân phối. Một nền kinh tế có thể đạt quy mô xuất khẩu lớn, nhưng phần giá trị được tạo ra trong nước vẫn còn hạn chế nếu chủ yếu tham gia vào các công đoạn sản xuất cuối cùng hoặc phụ thuộc nhiều vào linh kiện, công nghệ và dịch vụ đầu vào từ bên ngoài.

Việt Nam là trường hợp đáng chú ý trong quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng điện tử toàn cầu. Các nhóm hàng máy vi tính, sản phẩm điện tử, linh kiện, điện thoại và linh kiện đã trở thành những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của nền kinh tế. Sự phát triển này cho thấy Việt Nam đã tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất điện tử khu vực và toàn cầu. Tuy nhiên, vấn đề quan trọng không chỉ là Việt Nam xuất khẩu bao nhiêu, mà là phần giá trị nào được tạo ra bởi doanh nghiệp, lao động, công nghệ và hệ sinh thái sản xuất trong nước. Nói cách khác, cần phân biệt giữa mở rộng quy mô xuất khẩu và nâng cao chất lượng tham gia chuỗi giá trị.

Quan hệ thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ là bối cảnh phù hợp để xem xét vấn đề này. Hoa Kỳ là thị trường đầu ra lớn của hàng hóa Việt Nam, trong đó có các nhóm hàng điện tử. Thị trường này tạo ra nhu cầu lớn, thúc đẩy doanh nghiệp tại Việt Nam mở rộng sản xuất, thu hút đầu tư và tham gia vào mạng lưới cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia. Đồng thời, Hoa Kỳ cũng là thị trường có tiêu chuẩn cao về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, sở hữu trí tuệ, lao động, môi trường, an ninh chuỗi cung ứng và tuân thủ thương mại. Vì vậy, quan hệ thương mại với Hoa Kỳ không chỉ có ý nghĩa về đầu ra xuất khẩu, mà còn tạo áp lực nâng chuẩn đối với quản trị sản xuất và năng lực tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp tại Việt Nam.

Khoảng trống tiếp cận của bài viết nằm ở chỗ các phân tích về xuất khẩu điện tử của Việt Nam thường nhấn mạnh kim ngạch, tốc độ tăng trưởng và vai trò của các thị trường lớn, trong khi chưa làm rõ đầy đủ phần giá trị được tạo ra trong nước. Đối với ngành điện tử, cách tiếp cận dựa trên kim ngạch thương mại có thể dẫn đến đánh giá chưa đầy đủ về vị trí thực chất của Việt Nam trong chuỗi giá trị. Phân tích thương mại theo giá trị gia tăng cho phép nhìn sâu hơn vào cấu trúc giá trị của hàng xuất khẩu, qua đó nhận diện tỷ trọng giá trị gia tăng nội địa, giá trị gia tăng nước ngoài và nguồn gốc của phần giá trị được kết tinh trong sản phẩm xuất khẩu.

Trên cơ sở đó, bài viết nhằm phân tích giá trị gia tăng nội địa trong xuất khẩu điện tử của Việt Nam, đặt trong bối cảnh quan hệ thương mại Việt Nam-Hoa Kỳ. Bài viết sử dụng số liệu thương mại của Hải quan Việt Nam, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ và dữ liệu về thương mại theo giá trị gia tăng của OECD (TiVA) để làm rõ ba nội dung: vai trò của xuất khẩu điện tử và thị trường Hoa Kỳ; cấu trúc giá trị gia tăng trong xuất khẩu điện tử; và các ràng buộc đối với việc nâng cao giá trị gia tăng nội địa. Sau phần mở đầu, bài viết trình bày cơ sở tiếp cận và dữ liệu, phân tích thực trạng xuất khẩu điện tử, đánh giá giá trị gia tăng nội địa trong xuất khẩu, nhận diện các ràng buộc và đề xuất một số hàm ý chính sách.

Thông tin chi tiết bài viết tại đây